Yaşam

Usturlab Nedir? Özellikleri Nelerdir?

Usturlab Nedir? Özellikleri Nelerdir?| Eskiden kullanılan bir rasad (gözlem) âletidir. Usturlablar göreceği işlere göre taksimatlandırıldı. Dört yassı parçadan meydana gelmekteydi. Çoğunlukla ceviz tahtadan veya pirinçten yapılmaktaydı. 30-40 cm. hazan da büyük çapta bir plakadan ibaretti.

Usturlabla güneş ve yıldızların yükseklikleri ölçülürdü. Bundan faydalanılarak da namaz vakitleri, öğle vakti, gece ve gündüz süreleri tespit edilirdi. Yünlerin bulunması, şehirlerarası uzaklıkların ölçülmesine varıncaya kadar çeşitli işlerde kullanılırdı.

Başlangıcı milattan önceye kadar dayanan usturlabı, yeniden icad etti denecek kadar geliştiren, onu değişik iş ve yerlerde kullanan Müslümanlar olmuştur. Usturlabın kadını bazı kaynaklar Fezari ( ?- 771), bazıları da Zerkali (1029-1087) ye dayandırırlar. Doğrusu her ikisi de değişik tipte birer usturlab icad etmişlerdir.

Usturlab Nedir Nasıl Kullanılır?

  • Bugün bilinen en eski usturlab Oxford’da bulunmaktadır. Bu usturlab 984 yılında İsfahan’lı İbrahim’in oğulları Ahmed ve Mahmüd tarafından yapılmıştır. En eski usturlablardan birisi de bugün ITO’de bulunmaktadır. Bu usturlab ise 1216 yılında Sevilla (Endülüs) da Mehmet bin Fütüh tarafından yapılmıştır.
  • Kaynaklara göre usturlab hakkında ilk yazılan eser Maşaallah’a aittir. Fakat eserin ancak tercümesi günümüze kadar gelebilmiştir. Bu konuda Ali Bin İsa’nın yazdığı eser ise ilk yazma eser olarak günümüze kadar gelebilmiştir.

Usturlab Nedir Ve Nasıl Kullanılır?

  • Bunu Beyrûni, Zerkall, Nasırüddin Tüsi gibi İslam alimlerinin eserleri takip etti. Usturlabın Avrupa’ya geçişi ise Avrupalı seyyah öğrenciler vasıtasıyla oldu (10. yüzyılda). 11. asırda Hermann adında bir Alman usturlabların faydalarıyla ilgili iki kitap yazdı. Eseri Arapça tabirlerle süsledi. Hermann eserlerinde usturlablar hakkında detaylı bilgi vermekteydi. Fakat 14. yüzyıla kadar Avrupalılar usturlabı kendi kendilerine yapamadılar, ancak Müslümanlardan ithal ettikleri usturtabları kullanabildiler.
  • Avrupa’da Kastilya Kralı 10. Alfons bir rasathâne yaptırdı, bu rasathanesini tamamen İslam modellerine göre düzenledi. Şahâne bir usturlab yaptırdı. Usturlabın yapımında İslam alimleri çalışmışlardı. 14. yüzyılın Avrupasında usturlab en çok kullanılan bir alet oldu. Zamanı ve mevkileri tesbitte çok önemli bir yere sahip oldu. Hele denizciler için baha biçilmez değere sahipti. 16. yüzyılda usturlabla ilgili neşriyat çoğaldı. 17. yüzyılda yerini diğer aletler tutuncaya kadar Hıristiyan denizcilerin ellerinden düşmedi.
  • Alman Regiomontanus (1436-1476) Avrupa’da usturlabı ilk yapan ilim adamı oldu. Batlamyus’un tariflerine uygun olarak yaptığı bu usturlab, Müslümanların yaptıkları usturlabların seviyesine ulaşmaktan çok uzaktı. Usturlablar zamanla geliştirildi. Bugün geliştirilmiş şekilleri halen rasathanelerde kullanılmaktadır.
  • XX. yüzyılın başlarında prizmalı usturlab bulundu. 1955’e kadar arazi astronomi aleti olarak kullanıldı. Daha sonra Fransız astronomu A. Danjon otomatik bir usturlab yaptı. Rasathanenin ayrılmaz bir parçası haline gelen bu usturlab bugün günlük saat tayinlerinde olduğu gibi sürekli enlem tayinlerinde de kullanılmaktadır.
  • Usturlablar İslami san’atların göze çarpan en önemli örnekleri arasında yer aldı. Muhtemelen 19. yüzyıldaki Avrupalıların dikkatini çekmiş olacak ki bugün bu usturlabların en iyi örnekleri Avrupa ve ABD müzelerini süslemektedir. Müslümanlar astronominin sayısız hesaplamalarında usturlabdan faydalandılar. Yunanlıların yıldız yakalayan adını verdikleri usturlabı çok yönlü bu alet haline getirdiler.
  • Yunanlılar usturlabın bir kaç kullanış şek biliyorlardı. Büyük İslam astronomu Harizmi’nin eserinde usturlabın kırk üç çeşit kullandışmı anlattı. Diğer bir İslam alimi ise bine yakın kullanış şeklini belirtti.
  • Müslümanlar usturlabı çeşitli maksatlarla kullanmakta katmadılar onu çeşitli şekillere de soktular. Düzlerinin yanında küre biçiminde usturlablar da yaptılar. Bunlar arasında mercimek, yuvarlak, yumurta, kavun ve çubuk şekilli olanları da vardı.
  • Usturlablar içerisinde daha çok yaygın olanları kolay taşınabilen küçük basit ve düz usturlablardı. Müslümanlar onu cep saati haline de getirdiler. Denilebilir ki usturlabların yapım ve kullanış şekilleriyle uğraşmayan İslam bilgini yok gibidir.
Etiketler

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu
Kapalı